Bruine zeilen

Zeildoek was vroeger niet al te dicht geweven en was dan ook wind en water doorlatend. Het water werd trouwens in het doek zelf opgenomen, wat de droogtijd van de zeilen verlengde en een rottingsproces van binnen naar buiten activeerde.  Vooral de naden waar daar gevoelig voor.

Lanoline

Tot de 17^de eeuw werden zeilen voorzien van een beschermlaag van lanoline.  Dit product - ook gekend als wolvet - dat door schapenhuid wordt afgescheiden maakt natuurlijke wol waterafstotend. Om water nog beter te kunnen afstoten en het weefsel te kunnen verdichten werd later overgegaan tot het gebruik van oker. 

Oker

Oker is een natuurlijk, ijzerhoudend kleipigment dat varieert van goudgeel tot lichtbruin en al sinds de prehistorie gebruikt wordt als verfstof.  De kleur is afhankelijk van de plaats waar het poeder wordt gewonnen.  Het okerpoeder werd vermengd met olie, traditioneel was dat visolie, of lijnzaadolie uit de vlasplant. Een belangrijke eigenschap van dit product is dat het alle kleine gaatjes in de stof opvult.

Tanen

Zeilen waren echter ook onderhevig aan verrotting van binnenuit, veroorzaakt door schimmels en bacteriën.  Ze werden vanaf de 18^de eeuw getaand met een mengsel dat ze hiertegen beschermde en ze de typische, bruine kleur gaf.  Hiervoor werd aanvankelijk een afkooksel van eikenschors (run) gebruikt.  Run - ook wel eek genoemd - is gemalen eikenschors en werd vroeger op grote schaal gebruikt als looistof in de leerlooierij.

Cachou

Later werd dit vervangen door cachou, een extract uit de bast van tropische bomen zoals de acacia (acacia catechu), de betelpalm (areca catechu) of de mimosa (acacia mearnsii).  Cachou – ook gekend als catechu of cutch – wordt verkregen door het koken van het kernhout in water, dat vervolgens wordt ingedampt tot een pasta of droge brok.

Het looizuur in de taan beschermde de plantaardige vezels van de zeilen en netten tegen verrotting, waardoor ze langer meegingen.  Dit maakte de zeilen ook sterker en minder vatbaar voor de elementen.

Behandeling

Visnetten en touwen werden in een taanketel met een hete oplossing van taan ondergedompeld en gedurende minstens een half uur gekookt waarna ze boven de kookpot werden gehangen om uit te lekken.  Zeilen daarentegen werden doorgaans op de grond gelegd voor hun behandeling.

Recept

Zeilen worden eerst in zeewater geweekt.

Intussen wordt een grote ketel gevuld met zeewater en aan de kook gebracht.  Hier wordt dan nog een flinke portie grof zout aan toegevoegd, de cachou pasta, het okerpoeder en verder nog reuzel (smout) of talg (ossenvet) om de dichtheid te verhogen en de kleur te fixeren. Zeilen uit vlas, hennep of katoen worden hierdoor stijver en water- en uv-bestendig.

Het mengsel wordt op de zeilen uitgegoten en met grote borstels gelijkmatig verdeeld. 

Nadien worden de zeilen in zeewater gespoeld en opgehangen om te drogen.

Kleur

Het tanen gaf de zeilen hun karakteristieke bruine kleur. Hoe vaker een zeil werd getaand, hoe donkerder het werd.

Het tanen van zeilen uit katoen en vlas verdween toen de vissersschepen op motor gingen varen.  Zeilboten kregen zeilen van kunststof dat geen taan nodig had.  Bij restauratieprojecten van klassieke zeilboten worden doorgaans zeilen gebruikt van bruin-gekleurde kunststof en synthetisch touwwerk dat eruitziet als henneptouw.

Met dank aan het “Port-musée de Douarnenez”, voor het ter beschikking stellen van de foto’s en aan Sarah Liscoe, The Historical Sailmaker, voor een woordje uitleg over het gebruik van oker.